1936 – η Ισπανική Επανάσταση

http://net.xekinima.org/1936-i-ispaniki-epanastasi-2/

Με αφορμή την συμπλήρωση των 81 χρόνων από την έναρξη της ισπανικής επανάστασης, αναδημοσιεύουμε παλαιότερο άρθρο του σ. Παναγιώτη Βογιατζή

Στο μυθιστόρημά του που αναφέρεται στον Ισπανικό Εμφύλιο «Για ποιον χτυπά η καμπάνα», ο Ε. Χέμινγουέη βάζει τον ήρωά του, τον αμερικανό δημοσιογράφο Ρόμπερτ Τζόρνταν, να λέει ότι «ζούμε γεγονότα που μπορεί ν’ αποδειχθούν καμπή για ολόκληρη τη μοίρα του ανθρώπινου γένους». Ίσως σήμερα αυτό ν’ ακούγεται υπερβολικό, αλλά ήταν μια πέρα για πέρα σωστή αξιολόγηση.
Για σχεδόν μια δεκαετία, απ’ το 1931 ως το 1939, οι εργάτες και οι αγρότες της Ισπανίας έδωσαν μια ηρωική μάχη ενάντια στην παλιά κοινωνία. Και για περισσότερα από δυο χρόνια, μετά το κίνημα του Φράνκο, η Ισπανία έγινε το κέντρο της γης για τους εργαζόμενους όλου του κόσμου, που είχαν εκεί στραμμένα τα μάτια και τις καρδιές τους.

Ακόμη κι αυτοί που έφταναν στην Ισπανία έχοντας στο μυαλό τους πως πηγαίνουν να πολεμήσουν κατά του φασισμού, γρήγορα καταλάβαιναν ότι κάτι πολύ μεγαλύτερο συνέβαινε. Μπροστά στα μάτια τους, στη βάση της κοινωνίας, ένας καινούριος κόσμος άρχιζε να παίρνει σάρκα και οστά. Και ακόμα περισσότερο βέβαια, το ένιωθαν οι ίδιοι οι εργάτες κι οι αγρότες της Ισπανίας, που ήταν αυτοί που έχτιζαν αυτόν τον καινούριο κόσμο.
Ένας τέτοιος ηρωικός αγώνας δεν ήταν δυνατό να συντριβεί με καθαρά στρατιωτικά μέσα. Η Ισπανική Επανάσταση ηττήθηκε, όχι απ’ τα κανόνια του Φράνκο και των Ιταλογερμανών συμμάχων του αλλά από την δειλία και την προδοσία των ίδιων της των ηγετών.
Η αυγή της δεκαετίας του 1930 βρήκε τις περισσότερες χώρες του πλανήτη σε αναβρασμό. Η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 σε συνδυασμό με τον απόηχο της Ρωσικής Επανάστασης του 1917 δημιουργούσε ένα εκρηκτικό μίγμα. Η Ισπανία, μια χώρα με άλυτα προβλήματα αιώνων, με κυριότερο αυτό της συγκέντρωσης της γης στα χέρια μιας χούφτας γαιοκτημόνων, και μ’ ένα ισχυρό εργατικό κίνημα με επαναστατικές παραδόσεις όπου κυριαρχούσαν οι αναρχικοί, δεν μπορούσε ν’ αποτελέσει εξαίρεση. Όταν, το 1931, ο βασιλιάς Αλφόνσος αναγκάστηκε να προκηρύξει δημοτικές εκλογές, η νίκη των δημοκρατικών κομμάτων ήταν τόσο συντριπτική ώστε ο βασιλιάς εξαναγκάστηκε σε παραίτηση.
Ωστόσο, η αστική δημοκρατική κυβέρνηση που σχηματίστηκε γρήγορα διέψευσε τις ελπίδες και τις προσδοκίες που είχαν οι εργάτες και οι αγρότες. Κανένα πρόβλημα δε λύθηκε. Οι καπιταλιστές που ήρθαν στην εξουσία δεν ήταν δυνατό να δράσουν ενάντια στα συμφέροντά τους μοιράζοντας τη γη στους ακτήμονες αγρότες ή παραχωρώντας δικαιώματα στην εργατική τάξη. Αντίθετα, χρησιμοποίησαν το στρατό και την αστυνομία για να τσακίσουν κάθε διεκδίκηση και άρχισαν να προετοιμάζουν μια νέα δικτατορία. Παρ’ όλη την απογοήτευσή τους όμως, οι εργάτες δεν ήταν διατεθειμένοι να παραδώσουν τα όπλα αμαχητί. Η επικράτηση του Χίτλερ στη Γερμανία έδειχνε ποιο ήταν το μέλλον που τους προετοίμαζαν. Έτσι, όταν τον Οκτώβρη του 1934 οι καπιταλιστές κάλεσαν το ανοιχτά φασιστικό κόμμα του Χιλ Ρόμπλες να συμμετάσχει στην κυβέρνηση, ξέσπασε γενική απεργία.
Στην Αστούρια, μια μεγάλη επαρχία ανθρακωρυχείων, οι εργάτες οπλισμένοι μόνο με δυναμίτες εκδίωξαν τις κυβερνητικές δυνάμεις και κατέλαβαν την εξουσία. Δημιούργησαν εργατικές επιτροπές σ’ όλα τα χωριά της περιοχής, έφτιαξαν ραδιοφωνικό σταθμό και προχώρησαν στη δημιουργία κόκκινου επαναστατικού στρατού. Η Κομμούνα της Αστούρια όμως έμεινε απομονωμένη. Η έλλειψη ενός πραγματικά επαναστατικού κόμματος σήμαινε μεταξύ των άλλων πως δεν υπήρχε μια κεντρική πανεθνική οργάνωση του αγώνα. Έτσι, όταν οι ανθρακωρύχοι ξεσηκώθηκαν, οι εργάτες άλλων περιοχών και κυρίως της Καταλονίας, ήταν ήδη κουρασμένοι από τις δικές τους προσπάθειες των προηγούμενων ετών και δεν μπόρεσαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους με την Κομμούνα, που κυριολεκτικά πνίγηκε στο αίμα από την επέμβαση της κυβέρνησης. 5.000 εργάτες δολοφονήθηκαν και 30.000 οδηγήθηκαν στις φυλακές. Ένα κλίμα τρομοκρατίας εξαπλώθηκε σ’ ολόκληρη τη χώρα. Για τα επόμενα δυο χρόνια ένα καταπιεστικό καθεστώς εγκαθιδρύθηκε. Ωστόσο, η νίκη της κυβέρνησης δεν ήταν απόλυτη. Οι εργάτες και οι αγρότες άρχισαν σιγά σιγά να ξαναοργανώνονται. Καθώς τα προβλήματα της κοινωνίας παρέμεναν άλυτα η κυβέρνηση υποχρεώθηκε να προχωρήσει σε νέες εκλογές, τον Φλεβάρη του 1936.

Η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου

Ήδη από το 1931, μόλις δηλαδή είχαν αρχίσει να ξεδιπλώνονται τα επαναστατικά γεγονότα, ο Λ. Τρότσκι εξηγούσε πως

«…Αν δεν επιτευχθεί η ενότητα των επαναστατικών δυνάμεων στην Ισπανία, το κίνημα θα δεχθεί μια αποφασιστική ήττα, που σχεδόν αυτόματα θα οδηγήσει στην εγκαθίδρυση ενός γνήσιου φασιστικού καθεστώτος, παρόμοιο μ’ αυτό του Μουσολίνι στην Ιταλία».

Αντί όμως για την ενότητα των εργατικών κομμάτων, οι σοσιαλιστές και το ΚΚ προτίμησαν μια συμμαχία με τους αστούς, δημιουργώντας το «Λαϊκό Μέτωπο». Στην πραγματικότητα μάλιστα, επρόκειτο, όπως θα φαινόταν καθαρά στους επόμενους μήνες, για μια συμμαχία με τη σκιά των αστών, αφού η συντριπτική πλειοψηφία των αστικών δυνάμεων ήδη προσανατολιζόταν προς την επιβολή ενός φασιστικού καθεστώτος.
Η νίκη του Λ. Μ. στις εκλογές σήμανε για τους εργάτες και τους αγρότες της Ισπανίας την ώρα της εκδίκησης. Μόλις έγιναν γνωστά τα αποτελέσματα, ξεχύθηκαν αυθόρμητα στους δρόμους. Χωρίς να περιμένουν νόμους και διατάγματα, κατέλαβαν τις φυλακές κι απελευθέρωσαν όλους τους κρατούμενους συντρόφους τους της προηγούμενης διετίας κι ανάγκασαν τους εργοδότες να τους ξαναπροσλάβουν, πληρώνοντας μάλιστα κι όλες τις χαμένες τους αποδοχές. Έβαλαν φωτιά στις εκκλησίες και καταδίωξαν τους αντιδραστικούς παπάδες κι επισκόπους που είχαν υποστηρίξει το προηγούμενο καθεστώς. Οι αγρότες καταλάμβαναν μαζικά τη γη κι οι εργάτες ξεκίνησαν μεγάλους απεργιακούς αγώνες ζητώντας μεγάλες αυξήσεις και μείωση των ωρών εργασίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα στους πέντε πρώτους μήνες από τη νίκη του Λ. Μ. ξέσπασαν πάνω από 300 απεργίες, ενώ καταλήφθηκαν 1,5 εκατ. εκτάρια γης. Για σύγκριση, τα πρώτα δυο χρόνια της «δημοκρατικής κυβέρνησης» είχαν μοιραστεί μόλις 45.000 εκτάρια…
Οι εξελίξεις αυτές φανέρωναν ότι στην Ισπανία είχε σημάνει η ώρα όπου το μόνο δίλημμα που έμπαινε ήταν: Επανάσταση ή φασισμός. Για μια ακόμη φορά, ήταν οι αστοί και όχι οι ηγεσίες των εργατικών κομμάτων που έβγαλαν το σωστό συμπέρασμα. Άρχισαν λοιπόν να προετοιμάζουν την ανταρσία του Φράνκο.

Οι κρίσιμες μέρες

Όταν, στις 17 Ιουλίου του 1936, ο στρατηγός Φράνκο διακήρυξε από το ισπανικό Μαρόκο την εξέγερσή του, η άρχουσα τάξη κι ολόκληρος σχεδόν ο κρατικός μηχανισμός βρέθηκε στο πλευρό του. Παρ’ ότι από την πρώτη στιγμή η κυβέρνηση έμαθε τα σχέδιά του, χάρη στους δημοκρατικούς ναύτες που με τους ασυρμάτους των πλοίων τους έπιασαν τα φασιστικά σήματα, δεν έκανε απολύτως τίποτε για να τον σταματήσει. Αντίθετα, για μέρες έκανε το παν για να αποκρύψει τις ειδήσεις από τον πληθυσμό, ελπίζοντας πως θα κατέληγε σε μια συμφωνία με τους στασιαστές. Ωστόσο, μόλις οι εργάτες αντιλήφθηκαν τι συμβαίνει, αποφάσισαν να πάρουν την υπόθεση στα δικά τους χέρια.
100.000 εργάτες βγήκαν στους δρόμους της Μαδρίτης φωνάζοντας: «Προδοσία! Προδότες! Δώστε μας όπλα!». Η μόνη απάντηση της κυβέρνησης (όπου, μην ξεχνάμε, συμμετείχαν υπουργοί του ΚΚ και του Σοσιαλιστικού Κόμματος) ήταν να εκδώσει διάταγμα που απειλούσε με τουφεκισμό όποιον μοίραζε όπλα στον πληθυσμό! Οι ναύτες κατέλαβαν τα πολεμικά πλοία πετώντας τους αξιωματικούς στη θάλασσα. Η Βαρκελώνη έπεσε στα χέρια των άοπλων εργατών που κατάφεραν πολύ σύντομα να συντρίψουν την φασιστική εξέγερση και να πάρουν την εξουσία σ’ ολόκληρη την Καταλονία. Στη Μάλαγα, οι εργάτες περικύκλωσαν τους στρατώνες βάζοντας φωτιά στα γύρω κτίρια κι ανάγκασαν τους στρατιωτικούς να παραδοθούν. Μέσα σε λίγες μέρες, η Μαδρίτη, η Βαλένθια και τα 2/3 της χώρας βρισκόντουσαν στα χέρια των εξεγερμένων εργατών.
Αυτές οι κρίσιμες μέρες μετά το φασιστικό πραξικόπημα αποκαλύπτουν έναν βασικό ιστορικό νόμο: Ότι σε συνθήκες επανάστασης κι αντεπανάστασης, ο χρόνος αποκτά τεράστια ταχύτητα. Ενέργειες, λάθη ή παραλείψεις λίγων μόνο ημερών μπορεί να σημαδέψουν την ιστορική εξέλιξη για δεκαετίες. Αν οι εργάτες της Ισπανίας είχαν μείνει υπάκουοι στην κυβέρνηση «τους», ο Φράνκο θα είχε επικρατήσει με ευκολία μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα. Αν αντίθετα η κυβέρνηση ήθελε πραγματικά να τσακίσει το πραξικόπημα, το μόνο που είχε να κάνει ήταν να πετάξει τα φαντάσματα των αστών από τα υπουργεία τους και να προχωρήσει σε μια πραγματική εργατική κυβέρνηση που θα έπαιρνε τα κατάλληλα μέτρα: Αναγνώριση της ανεξαρτησίας του Μαρόκου (όπου ήταν η βάση του Φράνκο), μοίρασμα της γης στους αγρότες, κατάληψη όλων των εργοστασίων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τις ανάγκες του πολέμου, εξοπλισμός και μια ανοιχτή έκκληση στους εργάτες και αγρότες να υπερασπίσουν τις κατακτήσεις τους. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ανταρσία θα είχε τσακιστεί εν τη γενέσει της και το όνομα του στρατηγού Φράνκο θα ήταν σήμερα γνωστό μόνο σε μερικούς εξειδικευμένους ιστορικούς…

Δυαδική εξουσία

Καθώς το σύνολο σχεδόν των αξιωματικών και της αστυνομίας είχε υποστηρίξει τον Φράνκο, στις πόλεις που ελεγχόντουσαν απ’ τους δημοκρατικούς η εξουσία είχε περάσει ουσιαστικά στα χέρια των εξεγερμένων εργατών και αγροτών, που δημιουργούσαν παντού πολιτοφυλακές και επιτροπές. Ιδιαίτερα στη Βαρκελώνη, οι εργάτες προχώρησαν ακόμη πιο πέρα, στην κατεύθυνση της ριζικής αλλαγής της κοινωνίας. Εργοστάσια, τράπεζες, ξενοδοχεία και συγκοινωνίες καταλήφθηκαν. Η γη μοιράστηκε στους φτωχούς αγρότες, τα νοίκια έπεσαν στο μισό κι οι επιτροπές ανέλαβαν την παροχή δωρεάν τροφής σ’ όσους είχαν ανάγκη.
Η επίσημη κυβέρνηση δεν είχε καμιά απολύτως δύναμη παρά μόνο όση ήθελαν να της αναγνωρίσουν οι ίδιοι οι εξεγερμένοι. Επικρατούσε δηλαδή ένα καθεστώς δυαδικής εξουσίας. Αυτή την κρίσιμη στιγμή, αυτό που έπρεπε να γίνει ήταν οι εργατικές επιτροπές να παραμερίσουν την κυβέρνηση του Λ. Μ. που εξακολουθούσε να εξαρτάται πολιτικά από τους αστούς και σχηματίσουν μια δική τους καθαρά εργατική κυβέρνηση. Να προχωρήσουν στην απαλλοτρίωση εργοστασίων και κτημάτων και να απευθύνουν ένα ταξικό κάλεσμα στους στρατιώτες που αποτελούσαν το στρατό του Φράνκο.
Καμιά όμως από τις βασικές πολιτικές δυνάμεις του εργατικού κινήματος δεν κινήθηκε προς αυτή την κατεύθυνση.

Οι Αναρχικοί

Οι αναρχικοί ήταν η πιο ισχυρή δύναμη μέσα στο ισπανικό εργατικό κίνημα. Το συνδικάτο τους CNT και η πολιτική τους έκφραση «Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία (FAI) είχαν εκατομμύρια μέλη και ειδικά στην περιοχή της Καταλονίας και την Βαρκελώνη κυριαρχούσαν απόλυτα. Ωστόσο, ιδεολογικά οι αναρχικοί διαφωνούσαν με την έννοια του κράτους γενικά και γι’ αυτό αρνήθηκαν από την πρώτη στιγμή να πρωτοστατήσουν στη δημιουργία μιας εργατικής κυβέρνησης. Πίστευαν πως ήταν αρκετή η απαλλοτρίωση των κτημάτων και των εργοστασίων για να πετύχει η επανάσταση. Αγνοούσαν – όπως εξακολουθούν ν’ αγνοούν και σήμερα, παρά τα μαθήματα της Ισπανίας – την αποφασιστική σημασία που έχει η κατάληψη της εξουσίας από τους εργάτες και η δημιουργία του δικού τους κράτους. Έδωσαν έτσι την ευκαιρία στους αστούς της κυβέρνησης και στο ΚΚΙ ν’ ανασάνουν στις πρώτες κρίσιμες μέρες και να οργανώσουν τις μετέπειτα κινήσεις τους.

Μάλιστα, όπως συχνά συμβαίνει στην πολιτική, το ένα λάθος ακολουθήθηκε από δεύτερο, ακόμη μεγαλύτερο: Ενώ αρχικά η ηγεσία των αναρχικών αρνήθηκε να προχωρήσει στη δημιουργία εργατικής κυβέρνησης, σύντομα έπεσε στην παγίδα του ΚΚΙ και κατέληξε να συμμετάσχει στην αστική κυβέρνηση του Λ. Μ., τόσο στην Καταλονία όσο και στην κεντρική κυβέρνηση της Μαδρίτης με 3 υπουργούς, μεταξύ των οποίων κι ο βασικός τους ηγέτης Χουάν Γκαρθία Όλιβερ.

Ο ρόλος του ΚΚΙ

Φυσικά, είναι λάθος να αναλύουμε την πολιτική του ΚΚΙ σαν κάτι αυθύπαρκτο. Η σκληρή πραγματικότητα είναι πως τόσο το ΚΚΙ όσο και κάθε άλλο ΚΚ εκείνης της εποχής δεν υπήρχε σαν ένα ανεξάρτητο κόμμα της εργατικής τάξης, έστω και με λανθασμένες θέσεις. Είχαν μετατραπεί σε διπλωματικά πρακτορεία της ΕΣΣΔ. Κάθε τους κίνηση δεν είχε άλλο στόχο από το να εξυπηρετήσει την εξωτερική πολιτική της Σοβ. Ένωσης, δηλαδή της γραφειοκρατίας. Ακριβώς το ίδιο έργο επρόκειτο να παιχτεί και στην Ελλάδα, 10 χρόνια μετά, στην περίοδο του εμφυλίου.
Ο διεθνισμός και τα σοσιαλιστικά ιδανικά είχαν πλέον οριστικά και αμετάκλητα αφαιρεθεί από τις ανάγκες αυτής της εξωτερικής πολιτικής.
Στα μέσα του ’30, ο Στάλιν είχε πλέον πειστεί ότι ο πόλεμος με τη Γερμανία ήταν αναπόφευκτος. Ήταν καθήκον λοιπόν η συμμαχία με τους Αγγλογάλλους. Κάθε τι που θα μπορούσε να τους τρομάξει, έπρεπε να καταγγέλλεται σαν προδοτική πολιτική. Και τίποτε βέβαια δεν θα μπορούσε να τρομάξει περισσότερο τους αστούς του παγκόσμιου καπιταλισμού από την κοινωνική επανάσταση σε μια ευρωπαϊκή χώρα… Άλλο τόσο βέβαια τρόμαζε και τον ίδιο τον Στάλιν μια τέτοια προοπτική. Μια πετυχημένη επανάσταση στην Ισπανία θα είχε τεράστιο αντίχτυπο και για το ίδιο του το καθεστώς, αφού θα ξαναξυπνούσε το τεράστιο ρωσικό προλεταριάτο που υπέφερε κάτω απ’ την κυριαρχία της γραφειοκρατίας.
Έτσι, τόσο στα λόγια όσο – κυρίως – στα έργα, το ΚΚΙ ανέλαβε το ρόλο της άκρας δεξιάς πτέρυγας του Λ. Μ. Δεν σταματούσε να διαλαλεί πως «ο μόνος του σκοπός είναι να υπερασπίσει τη δημοκρατική τάξη, σεβόμενο την ατομική ιδιοκτησία». Και φρόντιζε να κάνει πράξη αυτές τις διακηρύξεις, συκοφαντώντας και χτυπώντας ανοιχτά τους επαναστάτες του POUM και τους αναρχικούς. Τον Φλεβάρη του 1937 μάλιστα δε δίστασε να χρησιμοποιήσει στρατιωτικές μονάδες που ελεγχόντουσαν απ’ αυτό για να διώξει απ’ την επαρχία της Βαλένθια τους αγρότες που είχαν καταλάβει τα χτήματα και να επαναφέρει τους παλιούς τους ιδιοκτήτες!

Το POUM

Το POUM δημιουργήθηκε το 1935 από την ένωση δυο οργανώσεων, της Συμμαχίας Εργατών και Αγροτών, με βάση την Καταλονία και την τροτσκιστική Κομμουνιστική Αριστερά, του Αντρέ Νιν. Ο Λ. Τρότσκι είχε αντιπροτείνει στο Νιν να συνεργαστεί με την νεολαία του Σοσιαλιστικού Κόμματος, που αριθμούσε τότε 100.000 μέλη και βρισκόταν σε ρήξη με το επίσημο Σ. Κ., καθώς προχωρούσε με γρήγορα βήματα προς τ’ αριστερά.

Το νέο κόμμα γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη μετά την εξέγερση του Ιούλη του ’36, η ηγεσία του ωστόσο έκανε σημαντικά σφάλματα. Κατέληξε να υποστηρίξει την κυβέρνηση του Λ. Μ. και ακολουθώντας το παράδειγμα των αναρχικών, να μπει στην κυβέρνηση της Καταλονίας, με τον Νιν να αναλαμβάνει το υπουργείο Δικαιοσύνης.
Για τους σταλινικούς του ΚΚΙ το POUM ήταν ο κύριος στόχος, επειδή ήταν το κόμμα που έκανε την πιο συνεπή κριτική στο ΚΚ και τη Σ. Ένωση και υπήρχε πάντα ο φόβος να διορθώσει εγκαίρως την πορεία του, μπαίνοντας επικεφαλής των επαναστατικών διαθέσεων των μαζών. Έπειτα, καθώς είχε πολύ λιγότερες δυνάμεις από τους αναρχικούς, αποτελούσε πολύ πιο εύκολο στόχο για τους σταλινικούς, τουλάχιστον σε πρώτη φάση.

Η εξέγερση της Βαρκελώνης

Η καταστροφική πολιτική των αναρχικών και του POUM έδωσε όπως είπαμε τα περιθώρια στους δεξιούς σοσιαλιστές, τους ελάχιστους αστούς που είχαν μείνει με το μέρος των δημοκρατικών και κυρίως στους σταλινικούς του ΚΚΙ ν’ αρχίσουν σταδιακά να υπονομεύουν τις κατακτήσεις της ισπανικής επανάστασης. Από τα τέλη του 1936 κατόρθωσαν να αναδιοργανώσουν την αστυνομία και να ξαναδημιουργήσουν τον επίσημο στρατό. Έχει λεχθεί πολύ σωστά πως

«μια κυβέρνηση που στέλνει 15χρονα παιδιά με 40 χρονών ντουφέκια στο μέτωπο και κρατάει τις καλύτερες δυνάμεις της στις πόλεις, είναι φανερό πως φοβάται την επανάσταση πολύ περισσότερο απ’ ότι φοβάται τον Φράνκο».

Το σκηνικό είχε στηθεί σιγά σιγά και τον Μάη του 1937 η κυβέρνηση προχώρησε στην τελική της επίθεση. Ο σταλινικός αρχηγός της αστυνομίας στη Βαρκελώνη χρησιμοποίησε τις φρουρές εφόδου για να εκδιώξει τους αναρχικούς από το κεντρικό κτήριο των τηλεπικοινωνιών που δέσποζε σ’ ολόκληρη την πόλη. Η επίθεση αυτή προκάλεσε μαζική εξέγερση των εργατών που αντεπετέθηκαν, σήκωσαν παντού οδοφράγματα και κράτησαν τις θέσεις τους. Και πάλι όμως, οι αναρχικοί και το POUM που ήταν πανίσχυροι στην Καταλονία, αρνήθηκαν ν’ αναλάβουν τις ευθύνες τους. Ενώ θα μπορούσαν εύκολα να προχωρήσουν στην ανατροπή της τοπικής κυβέρνησης και να καλέσουν τους εργάτες ολόκληρης της χώρας να τους μιμηθούν, έκαναν το ακριβώς αντίθετο: Ζήτησαν από τους εργάτες να εγκαταλείψουν τα οδοφράγματα και να γυρίσουν στις δουλειές και στα σπίτια τους, γιατί τάχα «είχαν έρθει σε συμφωνία με την κυβέρνηση».
Μόνο η μικρή ομάδα των Διεθνιστών Τροτσκιστών και οι επαναστάτες αναρχικοί της ομάδας «Φίλοι του Ντουρούτι» αντιτάχτηκαν σ’ αυτή την προδοσία και ζήτησαν από τους εργάτες να συνεχίσουν τον αγώνα μέχρι τέλους, οι δυνάμεις τους όμως ήταν πολύ μικρές για ν’ αντιστρέψουν την κατάσταση.
Αυτή ήταν φυσικά η ευκαιρία που περίμεναν οι σταλινικοί. Η GPU, η μυστική αστυνομία του Στάλιν που ήταν κράτος εν κράτει, απήγαγε και δολοφόνησε τον Α. Νιν. Το POUM κηρύχθηκε παράνομο και η πολιτοφυλακή του διαλύθηκε. Παρόμοια τύχη περίμενε χιλιάδες αγωνιστές, σ’ ολόκληρη την Ισπανία. Η «νομιμότητα» άρχισε να βασιλεύει παντού…

Η τελική ήττα

Όπως ήταν φυσικό, η συντριβή της εξέγερσης στη Βαρκελώνη, η διάλυση των πολιτοφυλακών και η δημιουργία για μια ακόμη φορά των προνομίων των ολίγων που είχε καταργήσει η επανάσταση, έσπειρε τρομερή απογοήτευση μέσα στις γραμμές των εργατών και των αγροτών που πολεμούσαν ενάντια στον Φράνκο και που δεν έβλεπαν πια για ποιον λόγο έπρεπε να χύνουν το αίμα τους για μια κυβέρνηση που δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να προσπαθεί να επαναφέρει την παλιά μισητή κατάσταση. Τα μέτωπα συνέχισαν να σέρνονται για λίγο ακόμα καιρό, αλλά οι δημοκρατικοί έχαναν την μια επαρχία μετά την άλλη, χωρίς τίποτε πια να μπορεί να σταματήσει την επέλαση των φασιστών. Τον Μάρτη του 1939 έπεφτε η Μαδρίτη και οι σοσιαλιστές και κομμουνιστές «ηγέτες» το έσκαγαν για το εξωτερικό αφήνοντας, ως συνήθως, τους εργάτες στην τύχη τους. Η σαραντάχρονη δικτατορία του Φράνκο ξεκινούσε.

Έλληνες εθελοντές Aντιφασίστες στον Ισπανικό εμφύλιο

Από Δημήτρης Δαμασκηνός                               βαθυ κοκκινο

    Στις 17 Ιούλη του 1936 μια ομάδα φασιστών αξιωματικών που βρισκόταν στο Ισπανικό Μαρόκο, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Σέγκουι, στασίασε και κατέλυσε τις νόμιμες αρχές της δημοκρατίας που είχαν βγει από τις εκλογές του Φλεβάρη του ίδιου χρόνου. Αυτή ήταν και η αρχή του φασιστικού πραξικοπήματος που απλώθηκε με ταχύτητα αστραπής σ’ ολόκληρη τη χώρα κι αιματοκύλισε τον Ισπανικό λαό για τρία σχεδόν χρόνια.

    Το φασιστικό αυτό πραξικόπημα δεν ήταν αποτέλεσμα μιας πρόχειρης συνωμοσίας. Ήταν ένα πολύ καλά μελετημένο κι οργανωμένο πραξικόπημα που το καθοδηγούσε μια ομάδα από έμπειρους στρατηγούς, γνωστούς για τις συμπάθειες τους στο χιτλερικό καθεστώς και τις φασιστικές τους πεποιθήσεις, ανάμεσα στους οποίους ήταν κι ο Φραγκίσκο Φράνκο, που έγινε αρχηγός τους. Είχε γερά στηρίγματα στην αστική τάξη της χώρας, στους μεγάλους γαιοκτήμονες και (σε ποιούς άλλους;) στον κλήρο. Φασιστικές οργανώσεις όπως η φάλλαγα, οι καρλιστές και άλλες, δρούσαν σχεδόν νόμιμα συνθέτοντας το παρακράτος της χώρας, και διαβρώνοντας ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό. Είχε, ακόμη,την υποστήριξη των φασιστικών καθεστώτων του εξωτερικού και αποτέλεσε μια ανοιχτή και καλά οργανωμένη επίθεση ενάντια στην Δημοκρατική Ισπανία που, για πρώτη φορά στην ιστορία της, κυβερνιόταν απ’ όλα, χωρίς εξαίρεση, τα δημοκρατικά κόμματα, επίθεση που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και σαν μια πρόβα για τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο που ακολούθησε μετά.

Διαδήλωση κατά των στασιαστών του Φράνκο,  υπέρ της δημοκρατίας στο κέντρο της Μαδρίτης. Ιούλης 1936.

    Τα φασιστικά σχέδια όμως δεν πέτυχαν απόλυτα. Και δεν πέτυχαν χάρη στην αυτοθυσία του Ισπανικού λαού και πάνω απ’ όλα της Ισπανικής εργατικής τάξης. Από την πρώτη στιγμή της φασιστικής επίθεσης μια γιγάντια λαϊκή κινητοποίηση αγκάλιασε ολόκληρη τη χώρα. Τεράστιες διαδηλώσεις έγιναν στη Μαδρίτη, στη Βαρκελώνη, τη Βαλένθια και σ’ άλλες μεγάλες πόλεις με την κραυγή “θέλουμε όπλα”. Ο τακτικός στρατός της Δημοκρατίας σχεδόν διαλύθηκε, γιατί πάνω από το 80% των αξιωματικών του πέρασε με τους φασίστες. Αλλά από τα λαϊκά στρώματα των πόλεων και της υπαίθρου ένας άλλος στρατός άρχισε να σχηματίζεται. Ήταν ο καινούργιος στρατός της Ισπανικής Δημοκρατίας που πάνω από 32 μήνες αντιμετώπισε με ηρωισμό της φασιστικές ορδές. Έτσι, η πρόβλεψη του Φράνκο και της κλίκας του πως όλα θα τελειώσουν μέσα σε λίγες μέρες, διαψεύστηκε παταγωδώς. Ύστερα από τις πρώτες τους επιτυχίες κι αφού ο δημοκρατικός λαός άρχισε ν’ ανασυντάσσεται και να περνά στην αντεπίθεση, η κατάσταση των πραξικοπηματιών άρχισε να γίνεται κρίσιμη. Οι περιοχές που είχαν καταλάβει στην μητροπολιτική Ισπανία κινδύνευαν από ώρα σε ώρα. Από τη δύσκολη αυτή θέση οι φασίστες σώθηκαν χάρη σε δύο παράγοντες:

    α) Στην άμεση βοήθεια των φασιστικών καθεστώτων της Γερμανίας και της Ιταλίας. Οι δύο δικτάτορες έδωσαν στους φασίστες του Φράνκο 1.650 αεροπλάνα, 1.150 τανκς και τεθωρακισμένα, 2.630 κανόνια, 8.800 βαριά κι ελαφριά πολυβόλα, 1.430 όλμους, πάνω από μισό εκατομμύριο τουφέκια, τεράστιες ποσότητες πυρομαχικών και 250.000 στρατιώτες, αξιωματικούς και τεχνικούς συμβούλους.

    β) Στην “ουδέτερη” στάση των αστικών δημοκρατιών της Ευρώπης και της Αμερικής. Οι κυβερνήσεις της Αμερικής, της Γαλλίας και της Αγγλίας, ακολούθησαν την υποκριτική πολιτική της “μη επέμβασης” που στην ουσία σήμαινε αναγνώριση και ενίσχυση του φρανκικού καθεστώτος.

Η αλληλεγγύη των λαών

     Αλλά αν ο Ισπανικός λαός στις πιο τραγικές στιγμές της ιστορίας του εγκαταλείφθηκε από τους εξουσιαστές του “ελεύθερου” κόσμου, δεν εγκαταλείφθηκε από τους δημοκρατικούς λαούς της γης. Στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη και σε πολλές άλλες πόλεις του κόσμου άρχισαν να σχηματίζονται επιτροπές αλληλεγγύης προς το λαό της Ισπανικής Δημοκρατίας. Χρηματικά ποσά συγκεντρώνονται από εράνους με τα οποία αγοράζονται και στέλνονται τρόφιμα, φάρμακα και όπλα. Από τη μια άκρη του κόσμου έως την άλλη, όλοι οι άνθρωποι που μέσα τους έκαιγε το ιδανικό της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, στρέψανε με κατανόηση τα βλέμματα τους και πρόσφεραν την αλληλεγγύη τους στους αγωνιζόμενους Ισπανούς.

   Στο κάλεσμα εθελοντικής στήριξης στο μέτωπο του ένοπλου αγώνα του Ισπανικού λαού ανταποκρίθηκαν χιλιάδες πολίτες από τη Σοβιετική Ένωση, τις ΗΠΑ, τον Καναδά, την Κούβα, την Αργεντινή, τα Βαλκάνια, την Κεντρική Ευρώπη, την Αγγλία, τη Γαλλία, και πολλές άλλες χώρες του κόσμου. Βιομηχανικοί εργάτες, δάσκαλοι, αγρότες, ναυτεργάτες, ανθρακωρύχοι, γιατροί, μηχανικοί, δημοσιογράφοι, φοιτητές, άντρες και γυναίκες, απλοί άνθρωποι στρατολογήθηκαν εθελοντικά στο πλάι των ισπανών αγωνιστών. Αναρχικοί, σοσιαλιστές, κομμουνιστές και απλοί δημοκράτες, συνολικά 53.000 άνθρωποι από 53 εθνικότητες πήραν τα όπλα και πολέμησαν στην Ισπανία, με μεγαλύτερη σε αναλογία τη συμμετοχή των Γάλλων (8.000). Οι μονάδες που συγκρότησαν οι εθελοντές πήραν το όνομα “Διεθνείς Ταξιαρχίες”.

    Στις αρχές του Νοέμβρη του 1936, η πρώτη συγκροτημένη ταξιαρχία, η 11η (που αποτελούνταν από τα τάγματα α)“Εντγκαρ Αντρέ”, β) “Κομμούνα Παρισιού και γ) “Ντομπρόφκυ”) έφτασε στο Μέτωπο της Μαδρίτης κι έπιασε θέσεις στα πιο επικίνδυνα σημεία. “Λαέ της Ισπανίας”, έλεγε μια προκήρυξη των εθελοντών, “ήρθαμε να σε βοηθήσουμε και να υπερασπίσουμε την πρωτεύουσα σου σα να ήταν η πρωτεύουσα του καθενός μας. Η τιμή σου είναι και δική μας τιμή. Ο αγώνας σου είναι και αγώνας μας”. Και πραγματικά, κράτησαν το λόγο τους. Ο στρατός των φασιστών δεν μπόρεσε από τότε να κάνει ούτε ένα βήμα στο μέτωπο της Μαδρίτης.

    Η πορεία των Διεθνών Ταξιαρχιών σ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, είναι η ίδια η πορεία του δημοκρατικού στρατού της Ισπανίας. Όχι μονάχα στη Μαδρίτη, αλλά και σ’ όλα τα μέτωπα, Γκουανταλαχάρα, Σαραγόσα, Μπρουνέτο, Έβρο κλπ, συνέδραμαν σημαντικά στους αγώνες του Ισπανικού λαού, γράφοντας με το αίμα τους μερικές από τις λαμπρότερες σελίδες του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος.

Εθελοντές από την Ελλάδα

    Στην Ελλάδα, κάτω από τις συνθήκες που δημιούργησε η δικτατορία του Μεταξά, οι δυσκολίες και τα εμπόδια ήταν πολλά και μεγάλα. Στο μικρό διάστημα που μεσολάβησε από το πραξικόπημα του Φράνκο έως τη δικτατορία Μεταξά (17 Ιουλίου–4η Αυγούστου), τα πράγματα φάνηκαν κάπως εύκολα για την αποστολή εθελοντών. Γι’ αυτό και αυτοί που προσφέρθηκαν αρχικά ξεπέρασαν τις 2.000. Μετά την 4η Αυγούστου, όμως, όλα αυτά ματαιώθηκαν. Οι νόμιμοι δρόμοι έκλεισαν, τα διαβατήρια των αριστερών κόπηκαν, από όσους φυσικά δεν συνελήφθησαν. Έμειναν μόνο οι παράνομοι δρόμοι προς το εξωτερικό, αλλά κι αυτοί ήταν εξαιρετικά επικίνδυνοι. Ωστόσο, παρά τους κινδύνους, υπήρξαν άνθρωποι που βρήκαν τον τρόπο να βγουν από τα σύνορα κι από εκεί να πάρουν το δρόμο για την Ισπανία. Προορισμός των εθελοντών ήταν αρχικά η Μασσαλία, όπου θα πήγαιναν δήθεν να δουλέψουν σαν εργάτες στα εκεί εργοστάσια. Μόλις έφταναν εκεί, ερχόντουσαν σε επαφή με την ελληνική οργάνωση της Μασσαλίας-που την αποτελούσαν κυρίως ναυτεργάτες- και μεταφέρονταν στην Ισπανία.

    Ο εθελοντής μαχητής Στέφανος Τσερμέγκας γράφει:“την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1937 ξεμπαρκάραμε στο λιμάνι της Χάβρης, στη Γαλλία, απ’ όπου θα περνούσαμε στην Ισπανία. Ήταν η ώρα 10 το πρωϊ.Μπήκαμε στο τελωνείο για να μας κάνουν έλεγχο στις βαλίτσες μας. Η σκηνή που ακολούθησε θα μου μείνει αξέχαστη. Όταν οι Γάλλοι τελωνειακοί υπάλληλοι που άνοιξαν τις βαλίτσες μας είδαν πως ήταν γεμάτες στρατιωτικά εφόδια με στολές, μπαλάσκες, παγούρια, κι άλλα διάφορα στρατιωτικά είδη, όλοι τους ξέσπασαν σ’ ένα παραλήρημα ενθουσιασμού. Σήκωσαν ψηλά τη γροθιά τους και μας χαιρέτιζαν επί πολλήν ώρα με τον καθιερωμένο εκείνη την εποχή ισπανικό αντιφασιστικό χαιρετισμό “ΝΟ ΠΑΣΑΡΑΝ”..”.

Και ο Π.Αϊβατζής, που ήταν από τους πρώτους εθελοντές: “…Η πρώτη ομάδα από Έλληνες εθελοντές, ξεκινήσαμε μαζί με μερικές εκατοντάδες αντιφασίστες από άλλες χώρες, τον Οκτώβρη του 1936, από την Γαλλία για την Ισπανία”.

Πέντε από τα στελέχη των Ελλήνων εθελοντών των Δ. Ταξιαρχιών.  Από αριστερά: Γιάννης Σακαρέλλος, Παντ. Παντελιάς,  Παν. Αϊβατζής, Αναγν. Δεληγιάννης και Νίκος Βαβούδης

    Επίσης, αρκετοί Έλληνες της διασποράς, κυρίως από τη Γαλλία και τις ΗΠΑ, συμμετείχαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες. Σ΄ένα βιβλίο που είναι γραμμένο για τη 15η Διεθνή Ταξιαρχία κι εκδόθηκε στη Μαδρίτη το 1937, ένα ολόκληρο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στους Έλληνες εθελοντές της Αμερικής. Εκεί τονίζεται η διπλή σημασία της προσφοράς τους: “η πάλη τους δεν ήταν μονάχα πάλη για τη Δημοκρατική Ισπανία, αλλά και για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην ίδια τους τη χώρα”. Στην Κύπρο, παρ’ όλο που οι Άγλλοι απαγόρευσαν τον έρανο για την Ισπανία στο νησί, οι Κύπριοι κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν από τις πόλεις και τα χωριά αρκετά χρήματα, με την πρώτη δόση που στάλθηκε το 1937 να ξεπερνά τις 4.000 λίρες. Περισσότεροι από 60 Κύπριοι από την Αγγλία και την Αμερική μετέβησαν στην Ισπανία για ν’ αγωνιστούν.

    Ο αριθμός των Ελήνων εθελοντών δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με ακρίβεια, καθώς οι συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα δεν έδιναν τη δυνατότητα για μια σχετική καταγραφή. Κατά προσέγγιση, λοιπόν ο Π.Αϊβάζης (βλ. “Αυγή” 12/10/75) τους υπολογίζει σε 300. Ο Γιάννης Καμπίτης (εθελοντής) δίνει τον αριθμό των 290. Ο ιστορικός Καρανικόλας (“Ριζοσπάστης 5/10/75) δίνει τον αριθμό των 400. Τον ίδιο αριθμό δίνει κι η κυπριακή εφημερίδα “Χαραυγή” (βλ. 2/11/75). Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, οι Έλληνες εθελοντές ήταν εργάτες. Κι από αυτούς πάλι, ένας μεγάλος αριθμός, σχεδόν οι μισοί, ναυτεργάτες. Πολιτικά, οι περισσότεροι από τους Έλληνες εθελοντές ανήκαν στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ενώ υπήρχε και μια ομάδα ελλήνων αναρχικών που έδρασε βασικά στην περιοχή της Βαρκελώνης, όπου οι Ισπανοί αναρχικοί συγκέντρωναν το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης τους. Δεν έγινε ποτέ γνωστό αν ανάμεσα στους Έλληνες εθελοντές συμμετείχαν και γυναίκες είτε σαν μαχήτριες είτε σε άλλες βοηθητικές υπηρεσίες, όπως ήταν γυναίκες από άλλες χώρες.

Η δράση των ελλήνων εθελοντών στην Ισπανία

  Το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων εθελοντών πολέμησε από τις αρχές του 1937 στις γραμμές της 15η Διεθνούς Ταξιαρχίας και ιδιαίτερα στο βαλκανικό τάγμα “Γ. Δημητρώφ”. Αλλά ήταν σκορπισμένοι σ’ όλους τους λόχους. Με το πέρασμα του καιρού, στα μέσα του 1937, συγκροτήθηκε ελληνικός λόχος, διοικητής του οποίου ανέλαβε ο Γιάννης Παντελιάς, ξυλουργός, με το ψευδώνυμο Γιάννης Μαργαρίτης, υποδιοικητής ο Αναγνώστης Δεληγιάννης, καπνεργάτης, με το ψευδώνυμο Γιάννης Σιγανός και πολιτικός επίτροπος ο Κυριάκος Στεφόπουλος, σιδηροδρομικός, με το ψευδώνυμο Δημήτρης Πέρρος. Στο λόχο δόθηκε το όνομα “Ρήγας Φεραίος”, το όνομα δηλαδή του μεγάλου οραματιστή της Βαλκανικής Ομοσπονδίας. Για κάποιο διάστημα ο λόχος ονομαζόταν και “Ζαχαριάδης”. Πάντως, πολλοί Έλληνες παρέμειναν στις μονάδες στις οποίες αγωνίζονταν και δεν μετατάχθησαν στον ελληνικό λόχο.

Ομάδα εθελοντών, ίσως στο Αλμπαθέτε,  σ’ ένα διάλειμμα πολεμικών ασκήσεων.  Στην άκρη δεξιά (με το σακάκι ριχτό στην πλάτη)  διακρίνεται ο Νίκος Βαβούδης (1906-1951),  κομματικό στέλεχος του ΚΚΕ.  Ασυρματιστής στις παράνομες κομματικές οργανώσεις  στην μετεμφυλιακή Αθήνα,
 εντοπίστηκε από την Ασφάλεια τον Νοέμβριο του 1951  στην κρύπτη με τους ασυρμάτους  και αυτοκτόνησε για να αποφύγει την σύλληψη.

    Ο ελληνικός λόχος, μέρος της 15ης Διεθνούς Ταξιαρχίας, συμμετείχε στη μάχη του Μπρουνέτ, όπου αποτέλεσε τη δύναμη κρούσης και κατέλαβε τη μικρή πόλη Βιλιανουέβα-ντε-λα-Κανιάντα, έπειτα από τρεις εβδομάδες μάχης. Οι απώλειες της ταξιαρχίας ήταν τεράστιες, καθώς χάθηκαν σχεδόν οι μισοί αγωνιστές. Οι απώλειες των Ελλήνων δεν κατορθώθηκε να εξακριβωθούν, όμως αν λάβουμε υπόψη μας γενικά εκείνες της ταξιαρχίας, θα πρέπει να ήταν αρκετές. Ανάμεσα στους σκοτωμένους είναι ο κύπριος Αχιλλέας Κανάρης, τότε 35 ετών και ο Χιώτης Δημήτρης Ραπίτης, που σύμφωνα με τον συμπολεμιστή του Κώστα Μακρινό έπεσε μαχόμενος πάνω στο πολυβόλο του, καλύπτοντας την υποχώρηση των μαχητών της μονάδας του.

    Άλλη μάχη του ελληνικού λόχου ήταν αυτή στο Μπελσίτ, όπου στόχος ήταν η κατάληψη της Σαραγόσα, που την κατείχαν οι φασίστες. Η επίθεση άρχισε στις 24 Αυγούστου με πρώτο στόχο το Μπελσίτ, μια μικρή αλλά καλά οχυρωμένη πόλη. Σε μια από τις αντεπιθέσεις των φασιστών, το τάγμα Δημητρώφ και ιδιαίτερα ο ελληνικός λόχος έπαθαν πανωλεθρία. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκε και ο διοικητής του λόχου Παντελιάς, όπως κι ο πολιτικός επίτροπος Στεφόπουλος, που άφησαν τη ζωή τους πάνω στα πολυβόλα, περικυκλωμένοι από στρατιώτες του Φράνκο. Διοικητής του λόχου ανέλαβε τότε ο υποδιοικητής Δεληγιάννης που με όσους αγωνιστές έμειναν όρθιοι, συνέχισαν τις μάχες με αυταπάρνηση και ηρωϊσμό “υπερασπιζόμενοι όχι μόνο τη δημοκρατία της Ισπανίας, αλλά με την πεποίθηση ότι μαχόμενοι υπεράσπιζαν τη δημοκρατία όλου του κόσμου, μα και της πατρίδας τους”. Ύστερα από σκληρές μάχες, το Μπελσίτ καταλήφθηκε οριστικά στις 8 Σεπτέβρη.

Τρεις Ελληνοκύπριοι αγωνιστές των Δ. Ταξιαρχιών.  Από αριστερά: Κώστας Χρυσοστόμου, (από Λάρνακα),  Κώστας Λαπηδιώτης (από Λάπηδο)  και Σπύρος Παντελίδης (από Βαρώσι).  Ο τελευταίος σκοτώθηκε στο Μπέλσιτ στις 10 Μαρτίου 1938

    Ο ελληνικός λόχος, επίσης, συμμετείχε στην κατάληψη της περιοχής Τερουέλ το Δεκέβρη του 1937. Μάλιστα, ένας από τους πρώτους που μπήκαν στην πόλη της Τερουέλ ήταν ο Έλληνας αξιωματικός τανκίστας Μηνάς Θωμαίδης, από τον Πόντο. Στις αρχές του Μάρτη του 1938, οι φασίστες ύστερα από σφοδρό αεροπορικό βομβαρδισμό (παραχώρηση των ναζί στους φασίστες), επιτέθηκαν στο μέτωπο της Αραγώνας. Τα δημοκρατικά στρατεύματα, καταπονημένα από τις συνεχείς μάχες και χωρίς πολεμικό υλικό πια, άρχισαν να υποχωρούν. Η 15η Διεθνής Ταξιαρχίας ήταν κι η τελευταία αντιφασιστική μονάδα που εγκατέλειψε συντεταγμένα την ερειπωμένη πολιτεία με μεγάλες, όμως, απώλειες. Τουλάχιστον 11 Κύπριοι έχασαν τη ζωή τους, ενώ δύο Έλληνες αγωνιστές πιάστηκαν αιχμάλωτοι και εκτελέστηκαν επί τόπου διότι, σύμφωνα με δραπετεύσαντες, αρνήθηκαν να φωνάξουν “ζήτω ο στρατηγός Φράνκο”. Στην περιχοχή της Καντέσας, οι Έλληνες σκοτωμένοι ξεπερνάνε τους 20, ενώ οι τραυματίες είναι δεκάδες.

     Προς τιμήν των Ελλήνων αγωνιστών των Διεθνών Ταξιαρχιών, έγινε εκδήλωση στη Βαρκελώνη, όπου πήρχαν μέρος όχι μόνο οι Έληνες αντιφασίστες, που βρίσκονταν εκεί, τραυματίες οι περισσότεροι, αλλά κι αρκετοί ναυτικοί που είχαν έρθει στο λιμάνι με εφόδια για την Δημοκρατική Ισπανία. Ο υπεύθυνος Ισπανός στην προφώνηση του είπε μεταξύ άλλων:
     “…Στο πρόσωπο σας βλέπουμε τη ζωντανή δημοκρατική αντιφασιστική Ελλάδα που αγωνίζεται ενάντια στον κοινό μας εχθρό, το φασισμό, για τη δημοκρατία, την ανεξαρτησία και την προκοπή των λαών μας…”

Σάββας Παλές: Ένας Έλληνας εθελοντής στον Ισπανικό εμφύλιο

Η αποχώρηση

“…ο αποχαιρετισμός στους ήρωες των Διεθνών Ταξιαρχιών, παρά τη γιορτινή ατμόσφαιρα στην οποία έγινε ήταν ψυχρός και μελαγχολικός. Η καρδιά γέμιζε πίκρα βλέποντας εκείνους τους ήρωες να περνούν στη μεγάλη “αβενιάδα” της Βαρκελώνης που είχε οργανωθεί ο λαϊκός αποχαιρετισμός. Σκεφτόμασταν την τύχη μας και την τύχη αυτών των ανθρώπων, που πολλοί δεν μπορούσαν να γυρίσουν στις χώρες τους, γιατί εκεί επικρατούσε ο φασισμός. Ήταν ήρωες σημαδεμένοι με τη συμμετοχή τους στον πόλεμο της Ισπανίας, που η διπλωματία της μη επέμβασης τους έβαζε υπό κατηγορία σαν λεπρούς, τους καταδίωκε, τους παρέδιδε στην αστυνομική παραφροσύνη, τους έκλεινε σε ειδικά στρατόπεδα παραδίνοντας τους τελικά στον Χίτλερ και τον Μουσολίνι”
(βλ.”Απομνημονεύματα της Πασιωνάρια” Αυγή, 25/05/63)

    Και ήταν στ’ αλήθεια αρκετοί εκείνοι που δεν είχαν που να πάνε. Κι ανάμεσα τους, οι Έλληνες, όσοι μείνανε ζωντανοί. Εξαίρεση αποτελέσανε οι Έλληνες της Αμερικής και της Αγγλίας που ξαναγύρισαν εκεί. Οι υπόλοιποι μείνανε στην Ισπανία μέχρι το τέλος και πέρασαν στο γαλλικό έδαφος μετά την κατάρρευση, αφού πρώτα δώσανε μαζί με τους Ισπανούς αντιφασίστες τις τελευταίες μάχες στην Καταλωνία, δίνοντας έτσι την δυνατότητα σε εκατοντάδες χιλιάδες γυναικόπεδα και τραυματίες να περάσουν τα σύνορα.

    Από τα στοιχεία που κατορθώθηκε να συγκεντρωθούν, τα γνωστά ονόματα των Ελλήνων που σκοτώθηκαν στο ισπανικό εμφύλιο πόλεμο είναι 53, από τους οποίους 2 αγνοούμενοι. Απ’ ότι φαίνεται, όμως, ξεπερνούν τους 100. Οι Έλληνες νεκροί αντιφασίστες είναι οι πρωτοπόροι στις εκατοντάδες χιλιάδες των αγωνιστών που σκοτώθηκαν στη συνέχεια στα βουνά, στις πόλεις και στα εκτελεστικά αποσπάσματα, πολεμώντας τον ντόπιο και διεθνή φασισμό.

Πηγή: Μ. Παλαιολογοπούλου, Ελληνες αντιφασίστες εθελοντές στον Ισπανικό εμφύλιο Πόλεμο, Αθήνα 1979.

MΠΟΥEΝΑΒΕΝΤΟΥΡΑ ΝΤΟΥΡΡΟΥΤΙ

anarchypress.wordpress.com

«Μεγαλώνει μέσα στις καρδιές μας, όπως είπε ο σύντροφός σας, και όταν φύγει μαζί με την τελευταία μας πνοή κάποιος θα το αρπάξει και θα το κάνει κομμάτι της δικής του ζωής».Philip Levine
Συχνά λέγεται, αναφέρει ο John Hewetson στο «Σχόλια πάνω στην Αναρχία», τέσσερα χρόνια μετά το τέλος του Ισπανικού εμφυλίου, ότι η επανάσταση του 1936 δεν ανέδειξε πρόσωπα, όπως η Οκτωβριανή επανάσταση τον Lenin και τον Trotsky. Πρέπει όμως –λέει ο ίδιος– να γίνει μια εξαίρεση όσον αφορά τον αναρχικό Ντουρρούτι. Στο πρόσωπό του αντικατοπτρίζονταν οι εξεγερμένοι Ισπανοί εργάτες και αγρότες.
Ο Ντουρρούτι γεννήθηκε στις 14 Ιουλίου 1896 στη Λεόν, μια ορεινή περιοχή της κεντρικής – βόρειας Ισπανίας. Πλουσιότερη από το νότο, αλλά πολύ λιγότερο εκβιομηχανισμένη από την Καταλωνία, ποτέ δεν υπήρξε προπύργιο των αναρχικών όπως η Ανδαλουσία ή η Καταλωνία. Η οικογένεια Ντουρρούτι είχε 9 παιδιά. Ένα από τ’ αδέλφια τού Μπουεναβεντούρα σκοτώθηκε στις ταραχές του 1934 στην Αστούρια, ένας άλλος σκοτώθηκε στο μέτωπο πολεμώντας τους φασίστες, ενώ όλοι οι υπόλοιποι δολοφονήθηκαν από τους φασίστες.
Ο πατέρας του ήταν εργάτης στους σιδηροδρόμους και αυτοπροσδιοριζόταν ως ελευθεριακός σοσιαλιστής. Ο Ντουρούτι είχε μαύρα μαλλιά, καστανά μάτια και ήταν σχετικά κοντός αλλά γεροδεμένος και πολύ δυνατός.
Παράτησε το σχολείο στα 14 χρόνια του και πήγε να εργαστεί στα τρένα στη Λεόν, όπως ο πατέρας του. Δούλευε ακόμα εκεί όταν η ελεγχόμενη από τους σοσιαλιστές U.G.T. (Union General de Trabajadores – Γενική Ένωση Εργαζομένων) κάλεσε τους σιδηροδρομικούς εργάτες των βορείων περιοχών σε απεργία, το 1917. Ο Ντουρρούτι συμμετείχε πολύ ενεργά στην απεργία, η οποία μετά την άρνηση της κυβέρνησης ν’ αποδεχτεί τα αιτήματα των εργατών, γενικεύτηκε σ’ όλη την περιοχή. Η γενική απεργία που ξεκίνησε στις 10 Αυγούστου, συνετρίβη σε τρεις μέρες. Η κυβέρνηση κάλεσε τον στρατό, οι αγριότητες του οποίου υπήρξαν απερίγραπτες. Σκότωσαν 70 εργάτες και τραυμάτισαν πάνω από 500. Οι αρχές φυλάκισαν και 2.000 από τους απεργούς. Σύμφωνα με τα λόγια ενός παρατηρητή «ο στρατός έσωσε το έθνος»! Ο Ντουρρούτι κατάφερε να δραπετεύσει και διέφυγε στην Γαλλία. Τα όσα έζησε κατά τη διάρκεια της απεργίας και της φυλακής, τον σημάδεψαν για πάντα.
Από το φθινόπωρο του 1917 ως τις αρχές του 1920, ο Ντουρούτι εργάστηκε στο Παρίσι ως μηχανικός. Αποφάσισε να γυρίσει στην Ισπανία και πήγε στο Σαν Σεμπαστιάν. Εκεί γνώρισε την τοπική αναρχική ομάδα. Πείστηκε από την CNT (Confederacion National del Trabajo – Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας) να πάει στη Βαρκελώνη, όπου οι αναρχικοί και οι συνδικαλιστές υφίσταντο φοβερή καταστολή και πολλά μέλη φυλακίζονταν ή εκτελούνταν. Για αρκετό καιρό η Βαρκελώνη και η Καταλωνία, γενικότερα, ήταν καζάνια που έβραζαν.
Ο ΤΡΟΜΟΣ
Τον Φεβρουάριο του 1919, οι εργάτες του Canadiense, ενός μεγάλου εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρισμού, ξεκίνησαν απεργία για αυξήσεις στους μισθούς, αλλά κυρίως σε ένδειξη αλληλεγγύης σε επτά συναδέλφους τους που είχαν απολυθεί λόγω των πολιτικών τους πεποιθήσεων. Ο άγγλος διευθυντής ήταν έτοιμος να υποχωρήσει, ειδικά επειδή οι μισθοί ήταν σχεδόν πενιχροί.
Μετά όμως από παραινέσεις του διοικητή της περιοχής, άλλαξε γνώμη και αρνήθηκε να διαπραγματευτεί. Επί πλέον, ο διοικητής φυλάκισε συνδικαλιστές της CNT και κήρυξε στρατιωτικό νόμο παρ’ όλο που όπως παρατήρησε ο Gerald Brenan «η απεργία ήταν καθ’ όλα ειρηνική και νόμιμη». Την άρνηση των αρχών της Βαρκελώνης ν’ αποφυλακίσουν τους συνδικαλιστές, ακολούθησε γενικευμένη απεργία που κράτησε δύο βδομάδες και στην οποία συμμετείχαν πάνω από 100.000 εργάτες. Ο στρατός –όπως αναφέρει ο Brenan– συνέλαβε χιλιάδες εργάτες και με τον συνηθισμένο ισπανικό τρόπο, τους επέβαλε ποινές που έφταναν τα 1700 χρόνια και ήταν βέβαια αδύνατο να εκτελεστούν.
Η κρατική τρομοκρατία εναντίον των εργατών, της CNT και των αναρχικών είχε ξεκινήσει για τα καλά. Καθώς δεν υπήρχε άλλη επιλογή, αναρχικοί όπως ο Durruti και ο φίλος του Φρανσίσκο Ascaso, εργάτης σε αρτοποιείο από την Καταλωνία, απαντούσαν με βία στη βία, με εκτέλεση στην δολοφονία. Μεταξύ 1919 και 1922 σχεδόν όλοι οι γνωστοί αναρχικοί και συνδικαλιστές, είτε είχαν σκοτωθεί από πληρωμένους φονιάδες (pistoleros) των αφεντικών, είτε είχαν πυροβοληθεί προσπαθώντας ν’ αποδράσουν από την φυλακή. Ο Hugh Thomas στο βιβλίο του «Ισπανικός Εμφύλιος» αναφέρει: «Ο νέος κυβερνήτης Martinez Anido και ο αρχηγός της αστυνομίας Arlegui πολεμούσαν με κάθε μέσο τους αναρχικούς. Υποστήριξαν την ίδρυση ενός φιλοκυβερνητικού και αντιδραστικού συνδικάτου, του Syndicato Libre και αστυνομικού σώματος του Somaten». Ο Πρόεδρος της CNT, Salvator Sequi, δολοφονήθηκε στον δρόμο από ένοπλο αστυνομικό.
Η κατάσταση χειροτέρεψε ακόμα περισσότερο όταν την κυβέρνηση ανέλαβε ο Dato το 1920. Ο Ascaso και ο Durruti αποφάσισαν να τον εκτελέσουν. Ο Dato, εκτελέστηκε τελικά στη Μαδρίτη το 1921, λέγεται από αναρχικούς, όχι όμως από τον Ascaso και τον Durruti.
Παρ’ όλ’ αυτά, η ώρα πλησίαζε και για ένα ακόμα κάθαρμα: τον Καρδινάλιο Soldevila της Σαραγόσα. Το Sindicato Libre και οι όμοιες μ’ αυτό ενώσεις, χρηματοδοτούνταν και υποστηρίζονταν από αυτό το υποκείμενο. Ήταν πολύ πλούσιος και τα εισοδήματά του προέρχονταν από ξενοδοχεία, καζίνο και γενικότερα τζόγο. Για την ακρίβεια, ήταν από τους μεγαλομετόχους σε διάφορες επιχειρήσεις τυχερών παιχνιδιών. Μισούσε θανάσιμα τους αναρχικούς και τη CNT και υποστήριξε ανοιχτά τις διώξεις εναντίον τους. Το 1923, ο Ascaso και ο Durruti παίρνουν την απόφαση. Και το πέτυχαν. Όπως έγραψε και ο H. Rudige: «Ο Αscaso και ο Durruti απάλλαξαν την κοινωνία από αυτόν τον άνθρωπο του Θεού, ο οποίος χρησιμοποίησε τα βρώμικα χρήματα του για να συντρίψει τις προσπάθειες των αγωνιζόμενων για ανθρώπινη αξιοπρέπεια».
Το 1923, ξεκινά η δικτατορία του Primo de Rivera. Οι αναρχικές εφημερίδες απαγορεύονται και πολλοί αναρχικοί φυλακίζονται, εξορίζονται ή δολοφονούνται. Ο Ascaso και ο Durruti αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα.
Ο DURRUTI ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ
Ο Ascaso και ο Durruti, πήγαν πρώτα στην Αργεντινή, όπου έγιναν δεκτοί με μεγάλο ενθουσιασμό. Όμως, σχεδόν αμέσως η αστυνομία άρχισε να τους καταδιώκει. Αναγκάζονται να φύγουν. Πιθανότατα, η Ισπανική κυβέρνηση είχε ήδη ειδοποιήσει όλες τις κυβερνήσεις της κεντρικής και νότιας Αμερικής. Ο Ascaso και ο Durruti, δε μπόρεσαν να βρουν στιγμή ησυχίας. Χωρίς συχνά φαγητό και κατάλυμα, φεύγουν κυνηγημένοι από τη Χιλή, την Ουρουγουάη και το Μεξικό. Η κυβέρνηση της Αργεντινής τους καταδίκασε σε θάνατο ως αναρχικούς εγκληματίες.
Ακόμα και ο σταλινικός Ilya Ehrenburg, έγραψε αργότερα με περηφάνια ότι «τέσσερα καπιταλιστικά κράτη είχαν καταδικάσει τον Durruti σε θάνατο».
Όσον καιρό βρισκόταν στην Νότια Αμερική, πολλοί αναρχικοί συγκεντρώθηκαν στη Γαλλία για να περάσουν τα σύνορα και να βρεθούν στην Ισπανία. Ο Ascaso και ο Durruti αποφασίζουν να πάνε στη Γαλλία. Εγκαταστάθηκαν στο Παρίσι και ο Durruti άνοιξε βιβλιοπωλείο. Τότε ήταν που πρωτογνώρισε το Nestor Makhno. Λίγους μήνες αργότερα το 1924, ο διαβόητος αντιδραστικός βασιλιάς της Ισπανίας Alfonso ΧΙΙΙ, επισκέπτεται το Παρίσι. Ο Ascaso και ο Durruti αποπειράθηκαν να τον εκτελέσουν. Απέτυχαν όμως και συνελήφθησαν. Φυλακίστηκαν για ένα χρόνο. Όταν αφέθηκαν ελεύθεροι, η κυβέρνηση της Αργεντινής απαίτησε την έκδοσή τους (διώκονταν για ληστείες και απόπειρες εκτελέσεων), ώστε η θανατική ποινή που εκκρεμούσε να εκτελεστεί. Η αλληλεγγύη που αναπτύχθηκε υπέρ τους ήταν πρωτόγνωρη. Τελικά, στις 19 Ιουνίου 1925 αποφυλακίστηκαν, έπρεπε όμως να φύγουν από τη Γαλλία μέσα σε δύο βδομάδες. Το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο αρνήθηκαν να τους παράσχουν πολιτικό άσυλο. Προσπάθησαν να πάνε στη Γερμανία όπου κυβερνούσαν σοσιαλδημοκράτες. Κι εκεί όμως τους απαγορεύτηκε η είσοδος.
Έτσι, γύρισαν μυστικά στη Γαλλία. Έζησαν για κάποιο καιρό με ψεύτικα ονόματα στο Παρίσι και αργότερα αποφάσισαν να πάνε στην Lyon. Εγκαταστάθηκαν εκεί και βρήκαν και οι δύο δουλειές, γρήγορα όμως ανακαλύφθηκαν από την αστυνομία και καταδικάστηκαν σε 6 μήνες φυλάκιση. Μετά, πέρασαν κάποιους μήνες παράνομα στο Βέλγιο. Το 1927, ο Durruti πηγαίνει στο Βερολίνο στον αναρχικό Augustin Souchy. Οι γερμανικές αρχές όμως δεν τον άφησαν να μείνει. Τελικά η βελγική κυβέρνηση άλλαξε γνώμη και εξέδωσε άδειες παραμονής και για τους δύο.
Όλον αυτόν τον καιρό της περιπλάνησης, ο Durruti έπαιρνε ενεργά μέρος σε αναρχικές δραστηριότητες, κρατώντας επαφή και με συντρόφους του στην Ισπανία. Οι σοβιετικές αρχές προσέφεραν στον Ascaso και τον Durruti καταφύγιο στην ΕΣΣΔ. Αρνήθηκαν βέβαια να συζητήσουν ακόμα και την ιδέα. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο Makhno τους απέτρεψε από το να δεχτούν την κομμουνιστική «φιλοξενία».
Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΜΟΝΑΡΧΙΑΣ
Τον Ιούλιο του 1927 σε μια μυστική συνάντηση στην Valencia, αναρχικοί απ’ όλη την Ισπανία συναντήθηκαν για να διαμορφώσουν την Αναρχική Ομοσπονδία Ιβηρικής (Federacion Anarquista Iberica – F.A.I.). Οι Ascaso και Durruti επιστρέφουν στην Ισπανία μετά την πτώση της μοναρχίας τον Απρίλιο του 1931. Το Μάιο, ένας αχταρμάς φιλελεύθερων δημοκρατών, ριζοσπαστών και σοσιαλιστών εκλέγεται στο κοινοβούλιο, στις εκλογές που χαρακτηρίσθηκαν ως οι πλέον διαφανείς στην ισπανική ιστορία. Τον Ιούλιο, πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη συνέδριο της CNT με σκοπό την αναδιοργάνωση και ανασυγκρότησή της. Σχεδόν αμέσως ξέσπασε απεργία οικοδόμων στην Βαρκελώνη. Πολλοί από τους απεργούς πυροβολήθηκαν από την αστυνομία. Σε απεργία προχώρησαν και οι εργαζόμενοι στο Τηλεφωνικό Κέντρο, στους οποίους δεν επετράπη η είσοδος στο κτίριο. Μια βδομάδα αργότερα, 30 απεργοί σκοτώθηκαν και 300 τραυματίστηκαν σε απεργία στη Σεβίλλη, από το στρατό. Επίσης, 3 εργάτες σκοτώθηκαν από το στρατό στο San Sebastian.
Κατά την περίοδο αυτή, αγωνιστές της FAI —μαζί και οι Ascaso και Durruti— προχωρούσαν σε ληστείες τραπεζών ώστε να συγκεντρωθούν χρήματα. Τον Ιανουάριο του 1932 η Καταλανική Ομοσπονδία της FAI μαζί με το νεοτροτσκιστικό αριστερό κόμμα των Maurine, Nin και Andrade, οργάνωσαν επαναστατικές ενέργειες σε όλη την Καταλωνία. Ο στρατός κατέπνιξε την εξέγερση και περίπου 120 αναρχικοί και κομμουνιστές συνελήφθησαν και απελάθηκαν στην Ισπανική Γουινέα. Ανάμεσά τους ήταν και οι Ascaso και Durruti. Ο Durruti έμεινε στη φυλακή 3 μήνες και επέστρεψε στην Ισπανία στις 15 Απριλίου. Μετά την επιστροφή του τα πράγματα ηρέμησαν λίγο. Μεταξύ όμως του 1933 και 1935 η κυβέρνηση των Lerroux-Robles δεν τον άφησε σε ησυχία. Η αστυνομία παρακολουθούσε την κάθε του κίνηση. Για λίγο δούλεψε σ’ ένα εργοστάσιο στη Βαρκελώνη. Κάθε λίγο και λιγάκι όμως συλλαμβανόταν και φυλακιζόταν χωρίς καν να υπάρχουν υποτυπώδεις, έστω, κατηγορίες.
Τον Οκτώβρη του 1934, ταραχές σημειώθηκαν στη Βαρκελώνη, τη Μαδρίτη και τις Αστούριες. Υποκινήθηκαν κυρίως από Καταλανούς εθνικιστές, σοσιαλιστές και το Κομμουνιστικό Κόμμα. Στις Αστούριες, αναρχικοί, σοσιαλιστές, κομμουνιστές και τροτσκιστές συνεργάστηκαν. Επιπλέον, πολλοί ήταν εκείνοι που επιτέθηκαν στην Καθολική Εκκλησία με αποτέλεσμα να καούν εκκλησίες και μοναστήρια. Το μέγαρο του Επισκόπου και το Πανεπιστήμιο του Oviedo καταστράφηκαν. Πολλοί παπάδες θανατώθηκαν. Η κυβέρνηση καλεί τον στρατηγό Franco να επέμβει. Ο Στρατός σκότωσε 1300 εργάτες και τραυμάτισε 3000. Μεταξύ Οκτώβρη και Νοέμβρη 1934, πάνω από 30000 εργάτες φυλακίστηκαν, οι περισσότεροι από τις Αστούριες. Το 1934 επίσης, κατασκευάστηκε το φασιστικό κόμμα και άρχισε ν’ αναλαμβάνει δράση. Ονομάστηκε «φάλαγγα» και τα περισσότερα μέλη του ήταν νεαροί γιοι πλουσίων οικογενειών. Οι πόροι του προέρχονταν από επιχειρηματίες και την αριστοκρατία.
ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΜΦΥΛΙΟΣ
Τον Φεβρουάριο του 1936, ανήλθε στην εξουσία η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου αποτελούμενη από σοσιαλιστές και δημοκράτες. Οι σταλινικοί πήραν μόλις 14 έδρες από τις 470. Στις 11 Ιουλίου, μια ομάδα φαλαγγιτών κατέλαβε το ραδιοφωνικό σταθμό της Valencia διακηρύχνοντας «Εδώ ράδιο Valencia! Η Ισπανική Φάλαγγα κατέλαβε το σταθμό με τα όπλα. Το ίδιο θα επαναληφθεί αύριο σε ραδιοσταθμούς σ’ όλη τη χώρα». Το απόγευμα της 17ης Ιουλίου, ο Franco ανέλαβε τη διοίκηση των Μαροκινών και λεγεωνάριων του Ισπανικού Μαρόκο βγάζοντας ένα μανιφέστο που καλούσε το στρατό και το έθνος να τον στηρίξουν στην επιβολή στρατιωτικού κράτους στην Ισπανία.
Τις επόμενες 3 μέρες, ο στρατός με την υποστήριξη της Φάλαγγας, η πλειοψηφία των γαιοκτημόνων, η αριστοκρατία, οι μεγαλοαστοί και φυσικά η Εκκλησία τάχθηκαν υπέρ του Φασισμού. Ο πόλεμος είχε κηρυχτεί…
Ακούγοντας ότι στη Βαρκελώνη ξεκίνησαν ταραχές, ο Durruti που ήταν στο νοσοκομείο, έφυγε αμέσως για να πολεμήσει στα οδοφράγματα. Το απόγευμα της 18ης Ιουλίου, αναρχικοί και τροτσκιστές πραγματοποίησαν επιδρομές για να βρουν όπλα και δυναμίτη. Στις 20 Ιουλίου οι Ascaso και Durruti συμμετείχαν σε μια επίθεση αναρχικών στο στρατώνα Ataranzaras. Οι δυνάμεις των φασιστών παραδόθηκαν τελικά στη μιάμιση το μεσημέρι. Ο Ascaso όμως είχε σκοτωθεί. Ύστερα οι αναρχικοί εργάτες επιτέθηκαν στο φασιστοκρατούμενο ξενοδοχείο Colon. Η πολιορκία κράτησε 36 ώρες. Κάθε παράθυρο του ξενοδοχείου έκρυβε κι από ένα αυτόματο και αμέτρητες σφαίρες έπεσαν πάνω στους εκατοντάδες σχεδόν άοπλους εργάτες που είχαν κατακλύσει τους δρόμους. Ο Durruti ήταν απ’ τους πρώτους που εισέβαλαν στο κτίριο. Ως το απόγευμα της 20ης Ιουλίου, οι φασίστες είχαν συντριβεί στην Βαρκελώνη. Πουθενά όμως αλλού στην Ισπανία.
Την επόμενη μέρα, ο Durruti και ο Garcia Oliver, επισκέφθηκαν τον πρόεδρο Companys. Όπως γράφει ο Hugh Thomas: «αυτοί οι αξιοθαύμαστοι άνθρωποι της βίας έκατσαν μπροστά στον Companys, με τα όπλα ανάμεσα στα γόνατά τους, τα ρούχα τους σκονισμένα από τη μάχη και τις καρδιές τους απαρηγόρητες απ’ τον θάνατό του Ascaso». Ο Companys στο λόγο που έβγαλε είπε ότι η CNT και οι αναρχικοί ποτέ δεν αναγνωρίστηκαν όπως τους άξιζε. Τώρα όμως ήταν κύριοι της πόλης. Τους κάλεσε να τον δεχτούν σαν αρχηγό της Καταλανικής Κυβέρνησης. Ο Garcia Oliver έγινε ο πρώτος αναρχικός… υπουργός Δικαιοσύνης του κόσμου! Οι Καταλανοί εργάτες οργάνωσαν μια «Αντιφασιστική Επιτροπή Πολιτοφυλακής» η οποία περιελάμβανε αντιπροσώπους της CNT, της FAI, της UGT, τροτσκιστές και κάποιες δημοκρατικές οργανώσεις. Σύμφωνα με τον Thomas, αυτή η επιτροπή ήταν η πραγματική «κυβέρνηση» της Βαρκελώνης και όλης της Καταλωνίας. Ελεγχόταν από τους αναρχικούς αντιπροσώπους, Oliver, Durruti και τον αδελφό του Ascaso, Joaquin. Μια βδομάδα αργότερα, η επιτροπή ανέθεσε στον Durruti να οργανώσει έναν αντιφασιστικό στρατό. Έτσι δημιουργήθηκε η περίφημη «Ταξιαρχία Durruti».
ΑΡΑΓΩΝΙΑ
Στις 23 Ιουλίου, δύο ταξιαρχίες ξεκίνησαν από τη Βαρκελώνη για τη Σαραγόσα και το μέτωπο της Αραγωνίας. Η πρώτη αποτελούνταν από περίπου 1000 αναρχικούς. Ο αριθμός της γρήγορα αυξήθηκε σε 8000 με 10000. Όλοι ήταν εθελοντές αναρχικοί, συμπαθούντες και μέλη της CNT. Στις αρχές Αυγούστου η Ταξιαρχία Durruti βρισκόταν σε απόσταση αναπνοής από τη Σαραγόσα. Κάποιος όμως Συνταγματάρχης Villalba, διοικητής της φρουράς της Barbarstro και τώρα διοικητής των δημοκρατικών δυνάμεων στο μέτωπο της Αραγωνίας, έπεισε τον Durruti να σταματήσει, για να μην αποκοπεί από τις άλλες ταξιαρχίες. Ο Durruti συμφώνησε. Αργότερα όμως επιτέθηκε στην πόλη. Στην διάρκεια της επιθέσεως το μόνο που απέμεινε από τον καθεδρικό ναό της ήταν αποκαΐδια. Λέγεται ότι πριν την επίθεση, ο Durruti είπε σ’ ένα ρώσο δημοσιογράφο: «Είναι πιθανό μόνο 100 από μας να επιζήσουν. Μ’ αυτούς όμως τους 100 θα μπούμε στη Σαραγόσα. Θέλω να είμαι ο πρώτος που θα μπω. Δεν θα δηλώσουμε υποταγή ούτε στη Μαδρίτη, ούτε στη Βαρκελώνη. Ούτε στον Azaka ούτε στον Companys. Θα δείξουμε σε σας τους μπολσεβίκους πως γίνεται η επανάσταση».
Η Σαραγόσα έπεσε και οι φασίστες δεν ελέγχουν πια την Αραγονία. Ο Σούχυ έγραψε πως «απ’ οπουδήποτε περνούσε η ταξιαρχία, δημιουργούνταν κολεκτίβες προετοιμάζοντας τα πάντα για το αύριο». Ο Felix Morrow στο «Επανάσταση και αντεπανάσταση στην Ισπανία» γράφει ότι «τουλάχιστον τα 3/4 της γης είχαν κολλεκτιβοποιηθεί. Όσοι ήθελαν να δουλέψουν την γη, μπορούσαν να το κάνουν, χωρίς όμως τη χρήση μισθωτής εργασίας… Η αγροτική παραγωγή της περιοχής ανέβηκε από 30% το προηγούμενο έτος, στο 50% χάρη στην κολεκτιβοποίηση. Μεγάλα αποθέματα δόθηκαν χωρίς αντίτιμο για τις ανάγκες του μετώπου». Ο Thomas γράφει πως «συνολικά υπήρχαν 450 κολεκτίβες».
Το Σεπτέμβρη, μετά την απελευθέρωση της Αραγωνίας από τους φασίστες, ο Durruti έδωσε συνέντευξη στον Pierre Van Paasen της Toronto Star.
«Για μας» είπε ο Durruti, «το ζήτημα είναι να συντρίβει ο φασισμός μια για πάντα. Καμιά κυβέρνηση στον κόσμο δεν πολεμά το φασισμό μέχρι θανάτου. Όταν οι αστοί βλέπουν τη δύναμή τους να χάνεται, έρχεται ο φασισμός για να τη διατηρήσει. Η ισπανική κυβέρνηση από καιρό θα μπορούσε ν’ αφήσει τα φασιστικά στοιχεία ανίσχυρα. Προτίμησε όμως να συμβιβαστεί. Ακόμα και τώρα υπάρχουν κάποιοι στην κυβέρνηση που θέλουν να φερθούν με το μαλακό στους φασίστες. Ποτέ δεν ξέρεις… Ίσως η κυβέρνηση τους χρειάζεται για να συντρίψει τους εργάτες. Ξέρουμε πολύ καλά τι θέλουμε. Για μας δεν σημαίνει τίποτα το ότι υπάρχει μια Σοβιετική Ένωση για την ασφάλεια της οποίας οι εργάτες της Γερμανίας και της Κίνας θυσιάστηκαν στους φασίστες από το Στάλιν. Η επανάσταση στην Ισπανία είναι εδώ και τώρα κι όχι μετά τον επόμενο ευρωπαϊκό πόλεμο. Πολύ περισσότερο ανησυχούν για μας ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι, παρά για ολόκληρο το ρωσικό κόκκινο στρατό. Ελπίζουμε να δώσουμε το παράδειγμα στους εργάτες της Γερμανίας και της Ιταλίας, για το πώς ν’ αντιμετωπίσουν το φασισμό. Φυσικά και δεν περιμέναμε βοήθεια από καμιά κυβέρνηση στον κόσμο. Ούτε βεβαίως από τη δική μας».
«Όμως» διέκοψε ο Van Paasen, «έτσι θα κάθεστε σε ένα σωρό από ερείπια».
Και ο Durruti απάντησε: «Όλη μας τη ζωή την περάσαμε σε τρώγλες και τρύπες. Θα μπορέσουμε λοιπόν να βολευτούμε για κάποιο καιρό. Μη ξεχνάτε όμως ότι μπορούμε και να χτίζουμε. Οι εργάτες είναι που χτίσανε τα παλάτια και τις πολιτείες στην Ισπανία, την Αμερική και παντού. Εμείς θα χτίσουμε πάνω στα συντρίμμια. Και ακόμα καλύτερα! Δεν φοβόμαστε καθόλου τα συντρίμμια, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι’ αυτό. Οι αστοί ας καταστρέψουν το δικό τους κόσμο κι ας πεθάνουν, εγκαταλείποντας το προσκήνιο της ιστορίας. Κουβαλάμε έναν καινούριο κόσμο στις καρδιές μας. Κι ο κόσμος αυτός μεγαλώνει αυτήν ακριβώς την στιγμή».
ΜΑΔΡΙΤΗ – ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Στις αρχές Νοέμβρη του 1936, ο στρατός του Franco αποτελούμενος κυρίως από Μαροκινούς και Λεγεωνάριους, πολιορκούσε τη Μαδρίτη. Οι μάχες ξεκίνησαν στις 8 Νοέμβρη. Από τη μια ήταν ένας πολύ καλά εξοπλισμένος στρατός με την υποστήριξη γερμανών και Ιταλών βομβιστών κι από την άλλη ένα πλήθος εξαθλιωμένων εργατών. Ο Franco είπε ότι προτιμούσε να καταστρέψει τη Μαδρίτη συθέμελα, παρά να την αφήσει στους Μαρξιστές. Ναζί στρατιώτες της Λεγεώνας του Κόνδορα σχεδίασαν να κάψουν την πόλη, τετράγωνο – τετράγωνο. Από τις 16 Νοέμβρη, η Μαδρίτη βομβαρδιζόταν νυχθημερόν από γερμανικά αεροπλάνα. Μέσα σε 3 νύχτες πάνω από 1000 άνθρωποι σκοτώθηκαν από τους βομβαρδισμούς. Επί πλέον, η Μαδρίτη αποκόπηκε απ’ όλη την υπόλοιπη χώρα. Σ’ αυτήν την απελπιστική κατάσταση, ο Durruti αποφάσισε να μεταφέρει 4000 μέλη της ταξιαρχίας του από την Αραγωνία, για να βοηθήσουν τη Μαδρίτη. Η άφιξή του αναπτέρωσε το ηθικό των αγωνιζόμενων εργατών. Για πολύ λίγο, η κατάσταση φάνηκε ν’ αλλάζει. Όμως στις 20 Νοέμβρη, καθώς έβγαινε από ένα αυτοκίνητο μια αδέσποτη σφαίρα τον πέτυχε στο πίσω μέρος του κεφαλιού και πέθανε ακαριαία. Στις 22 του μήνα, το σώμα του μεταφέρθηκε στη Βαρκελώνη συνοδευόμενο από μια ομάδα αγαπημένων του συντρόφων. Χιλιάδες και χιλιάδες πέρασαν μπροστά από το ανοιχτό φέρετρο. Ο Karill περιγράφει την κηδεία ως εξής: «Είχε κανονιστεί για τις 10 το πρωί, από ώρες όμως πριν ήταν αδύνατο να πλησιάσει κανείς την Via Layetana. Απ’ όλες τις κατευθύνσεις έφτανε κόσμος με σημαίες στα χέρια. Όλη η Βαρκελώνη βρισκόταν στους δρόμους για ν’ αποχαιρετήσει τον άνθρωπό της. Στα χείλη όλων βρισκόταν η φράση «θα εκδικηθούμε». Τεράστια πλήθη στριμώχνονταν έξω από το κτίριο της επιτροπής απ’ όπου οι σύντροφοι του Durruti μετέφεραν το φέρετρο στους ώμους τους. Η μπάντα έπαιζε τον ύμνο «Οι γιοι του λαού». Δεκάδες χιλιάδες ύψωσαν την σφιγμένη τους γροθιά ως χαιρετισμό. Παρόντες ήταν ο αναρχικός … υπουργός δικαιοσύνης Garcia Oliver και ο Ρώσος πρόξενος που δήλωσε βαθύτατα συγκινημένος! Πάνω από 500.000 άνθρωποι ήταν στην κηδεία. Χιλιάδες μαύρες και μαυροκόκκινες σημαίες ανέμιζαν στη Βαρκελώνη εκείνη τη μέρα».
ΤΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΗΤΑΝ Ο DURRUTI;
Ο Brenan λέει πως οι Ascaso και Durruti ήταν φανατικοί, οι οποίοι διαμέσου της τόλμης τους έγιναν ήρωες του Καταλανικού προλεταριάτου. Ήταν οι «άγιοι» της αναρχίας δείχνοντας το δρόμο με το παράδειγμά τους. Ο Thomas λέει πως για κάποιους ο Durruti ήταν ένας ληστής, δολοφόνος και ταραξίας. Για άλλους ήταν ήρωας που γέλαγε σαν παιδί και θρηνούσε μπροστά στην ανθρώπινη τραγωδία. Ο Woodcock τον αποκαλεί ιδεαλιστή και αρχηγό των ανταρτών.
Η Federica Montseny τον περιγράφει σαν ένα καλοσυνάτο άνθρωπο με ηράκλειο σώμα και μάτια μικρού παιδιού, σ’ ένα μισοάγριο πρόσωπο. Ήταν ένα άνθρωπος που δεν ήθελε με τίποτα να επιβάλλεται στους άλλους. Ο Liberto Callezas μίλησε για την τιμιότητα και την επιμονή του: «Ο Durruti επηρεάστηκε από τα λόγια του αναρχικού Anselmo Lorenzo. Προτιμούσε τα απλά λόγια. Επέμενε πάντα στη σαφήνεια. Όταν μιλούσε, οι άλλοι πάντα τον καταλάβαιναν. Ήταν πολύ συχνά εύθυμος, σαν τον Makhno». H Goldman όταν τον γνώρισε τον περιέγραψε ως μια πραγματική πηγή δραστηριότητας.
Η Ταξιαρχία Ντουρρούτι, σαν τους αντάρτες του Makhno, ήταν αμιγώς προλεταριακού χαρακτήρα. Ένας σύντροφός του έγραψε για την Ταξιαρχία: «Δεν είμαστε ούτε στρατιωτικοί, ούτε γραφειοκρατικά οργανωμένοι. Αντιπροσωπεύουμε την ένωση των καταπιεσμένων προλετάριων, αγωνιζόμενοι για την ελευθερία όλων». Ο Durruti υπερασπίστηκε το αναρχικό πνεύμα της ταξιαρχίας ως την τελευταία του πνοή. Το σημαντικότερο είναι η εθελοντική αυτοπειθαρχία. Και το τέλος της δράσης της δεν θα είναι τίποτε άλλο, από την ελεύθερη κοινωνία». Ο Durruti έτρωγε και κοιμόταν μαζί με όλους τους άλλους. Κι αν υπήρχε έλλειψη σε κάτι, βολευόταν όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι.
Για τον εαυτό του, ο Durruti είπε στην Goldman: «Υπήρξα αναρχικός όλη μου τη ζωή. Ελπίζω να παρέμεινα έτσι. Θα λυπόμουν για τον εαυτό μου, αν μετατρεπόμουν σε στρατηγό και διοικούσα τους ανθρώπους με στρατιωτικό τρόπο. Πιστεύω ακλόνητα, όπως πάντα, στην ελευθερία. Στην ελευθερία που πηγάζει από την αίσθηση της υπευθυνότητας. Θεωρώ την πειθαρχία απαραίτητη. Θα πρέπει όμως να είναι εσωτερική αυτοπειθαρχία, βασισμένη σ’ ένα κοινό σκοπό κι ένα δυνατό αίσθημα συντροφικότητας».
Peter E. Newell
Δημοσιεύθηκε στην αναρχική εφημερίδα ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ,

Για τον αναρχοσυνδικαλισμό

efsyn.gr

anarxikoi-ispanikos_emfilios

Οι αναρχικές οργανώσεις αποτέλεσαν μαχητικό πυρήνα στον Ισπανικό Εμφύλιο

 

Ειρήνη με τους ανθρώπους, πόλεμο ενάντια στους θεσμούς!

Ισπανικό αναρχικό σύνθημα

Φέτος κλείνουν 80 χρόνια από το πραξικόπημα του Φράνκο ενάντια στην αριστερή κυβέρνηση της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας, το οποίο οδήγησε στον πασίγνωστο Ισπανικό Εμφύλιο και την «άγνωστη», σχετικά, Ισπανική Επανάσταση.
Η όλη Αριστερά, με κάποιες εξαιρέσεις, θα τιμήσει, για μια ακόμη φορά, ως είθισται, τους ηρωικούς μαχητές της δημοκρατικής Ισπανίας και των Διεθνών Ταξιαρχιών και, για μια ακόμη φορά, θα αποσιωπήσει διακριτικά και σεμνότυφα τον καθοριστικό ρόλο των σταλινικών και των σοσιαλιστών συνεργών τους στην αιματηρή κατάπνιξη της Ισπανικής Κοινωνικής Επανάστασης, η οποία κατόρθωσε να ανθήσει μέσα στον Εμφύλιο, χάρη στην οργάνωση και τα οράματα των αναρχοσυνδικαλιστών της CNT και των αναρχικών της FAI.
Για την Τρίτη Διεθνή των σταλινικών ο ελευθεριακός κομμουνισμός ήταν επικίνδυνος ανταγωνιστής και, εν δυνάμει, αντίπαλος.
Τα εργοστάσια της Ισπανίας, κατειλημμένα και αυτοδιευθυνόμενα, από τα –αναρχικά, κατά κύριο λόγο– ένοπλα συνδικάτα, ήταν ικανά να ακυρώσουν την όποια αίγλη είχε απομείνει στα ρωσικά σοβιέτ, έτσι όπως είχαν καταντήσει θλιβερές καρικατούρες στην υπηρεσία της κομματικής γραφειοκρατίας.
Το καίριο ερώτημα όσων έχουν ασχοληθεί με τα κοινωνικά και τα επαναστατικά κινήματα των δύο τελευταίων αιώνων, και δεν αγνοούν το μέγεθος της Ισπανικής Επανάστασης, είναι: Τι προηγήθηκε της Ισπανικής Επανάστασης και την κατέστησε δυνατή;
Γιατί ο αναρχισμός ρίζωσε και έδωσε καρπούς στην Ισπανία και όχι στη Γερμανία, τη Ρωσία ή αλλού;
Στο ερώτημα απαντά με την επιστημονική αυστηρότητα του ιστορικού και του κοινωνιολόγου αλλά και με αντιακαδημαϊκή, κινηματική γλαφυρότητα ο Αμερικανός αναρχικός θεωρητικός και θεμελιωτής της κοινωνικής οικολογίας Μάρεϊ Μπούκτσιν στο έργο του «Οι Ισπανοί Αναρχικοί, Τα ηρωικά χρόνια 1868-1836», Ιστορία, Πλούς 2ος, ΒΙΒΛΙΟΠΕΛΑΓΟΣ.
Ρίζες βαθιές τροφοδοτούν τον ισπανικό αγροτικό αναρχισμό στα τέλη του 19ου αιώνα αλλά και το αναρχικό εργατικό κίνημα των ξεριζωμένων αγροτών που καταλήγουν προλετάριοι στις νέες βιομηχανίες των μεγαλουπόλεων.
Αντλούν μνήμες και α-λήθειες από υστερομεσαιωνικές αγροτικές εξεγέρσεις.
Πηγαίνουν βαθιά στο μεσαιωνικών καταβολών ισπανικό pueblo (λέξη που στα ισπανικά σημαίνει και «χωριό» και «λαός», ακρογωνιαίος λίθος στην ανάλυση του Μπούκτσιν), το οποίο επιβίωσε επί σειρά αιώνων χάρη στις κοινοτικές δομές αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας.
Για να δεχθεί τη χαριστική βολή από την επιβολή της «προοδευτικής» –κατά Μαρξ– αστικής συγκεντρωτικής διοίκησης, η οποία παγιώθηκε στην Ισπανία λόγω της κατάρρευσης της απόλυτης μοναρχίας στα μέσα του 19ου αιώνα, και η οποία –δυσεξήγητο με μια πρώτη ματιά– έστρεψε τον ισπανικό Βορρά προς τον συντηρητικό και φιλοφρανκικό καρλισμό και τον Νότο και την Ανατολή της χώρας στον κοινωνικό αναρχισμό της εποχής.
Το κλειδί για την Ισπανική Κοινωνική Επανάσταση του ‘36, κορυφαία στιγμή για τον ισπανικό αναρχισμό, έργο εκατομμυρίων εργαζομένων, βρίσκεται, κατά τον Μπούκτσιν, στην αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση –και ζωή– που προϋπήρχαν επί δεκαετίες.
Κυρίως δε στην ιδιαίτερη αντίληψη των Ισπανών αναρχοσυνδικαλιστών για το συνδικάτο: το θεωρούσαν όχι μόνο όργανο πάλης και διεκδικήσεων, αλλά και κύτταρο της μελλοντικής κοινωνίας που, εδώ και τώρα, σφυρηλατεί τις νέες αξίες της, τις εμπνέει στα μέλη τoυ, οργανώνοντας παράλληλα την επιβίωση και τη ζωή τους, έτσι ώστε να αρχίσουν να τις βιώνουν: σχολεία, επιμορφωτικά κέντρα, δομές αλληλοβοήθειας, ένοπλες ομάδες προστασίας συνδικαλιστών από τους πληρωμένους φονιάδες της εργοδοσίας και του κράτους και, το σημαντικότερο, αξίες ενάντιες στις κρατούσες, αξίες που προσπαθούσαν να οδηγήσουν στη βίωση της Ουτοπίας εδώ και τώρα…
Ενώ συνεχίζονταν οι προσπάθειες για μια Επανάσταση με στόχο την πραγμάτωση της Ουτοπίας.
«Καμιά καταστροφή της κυρίαρχης τάξης πραγμάτων δεν είναι δυνατή αν, κατά τον χρόνο της ανατροπής ή του αγώνα που οδηγεί στην ανατροπή, δεν υπάρχει ζωντανή μέσα στο μυαλό η ιδέα τού τι θα αντικαταστήσει εκείνο που πρέπει να καταστραφεί», επισημαίνει ο Κροπότκιν.
Οι Ισπανοί αναρχικοί είχαν συλλάβει την έννοια της «βιοπολιτικής» απορρίπτοντας την κλασική «πολιτική» και τους θεσμούς της: κόμματα, κοινοβούλιο, διεκδικητικά συνδικάτα, αστικό σχολείο, ένωση ανθρώπων με την εγγύηση του κράτους ή της εκκλησίας (λέγε με γάμο) κ.λπ.
Ο Χάουαρντ Ζιν έγραψε για το βιβλίο ότι «συνδέει τους Ισπανούς αναρχικούς με τους δικούς μας καιρούς», με τους καιρούς που πολλοί –καίτοι αφανείς για τα ΜΜΕ– εμπνέονται από τα προτάγματα των Ζαπατίστας και των αγωνιστών του Ροζάβα.
Οι Ισπανοί Αναρχικοί επανεκδίδονται στα ελληνικά σε μια στιγμή βαθιάς, αν και βουβής ακόμα, απογοήτευσης από τη μαρξιστική (;) –πρώτη φορά– Αριστερά.
Σε μια στιγμή που οι «από κάτω» χάνουν τις ψευδαισθήσεις τους όσον αφορά την ανάθεση των ζωών τους στους «δικούς τους» –κούνια που τους κούναγε…– «από πάνω», στους «δικούς τους ειδικούς», οι οποίοι χουχουλιάζουν πλέον στη θαλπωρή του Κοινοβουλίου.
Η πρώτη έκδοση οδήγησε σε αρκετές συζητήσεις εντός και εκτός του αναρχικού χώρου.
Μακάρι αυτή να οδηγήσει σε περισσότερες.

Στην πλατεία του χωριού μου/ είπε ο μεροκαματιάρης στον αφέντη:/ Με υψωμένη τη γροθιά τους θα γεννηθούνε τα παιδιά μου

στίχοι από αναρχικό ανδαλουσιάνικο τραγούδι του 19ου αιώνα

*Το κείμενο υπογράφουν οι εκδόσεις «Βιβλιοπέλαγος